उल्हास कार्यक्रमातून स्त्री साक्षरतेची नवी पहाट

स्त्री साक्षरता : अजूनही प्रवास बाकी आहे!

 

‘जागा झाला सूर्य नभात,

ज्ञानदीप लावा अंतरी,

स्त्री झाली साक्षर जेव्हा,

तेव्हा फुले समाजश्री.’

 

८ सप्टेंबर – जागतिक साक्षरता दिन. ज्ञानाचा हा दिवस म्हणजे आशेचा उत्सव. जगभर लाखो-कोट्यवधींच्या हातात आज अक्षरांचे दिवे उजळतात. पण जेव्हा समाजाच्या अर्ध्या भागाला – स्त्रियांना – हा दिवा अर्धवटच मिळतो, तेव्हा तो उत्सव अपूर्ण ठरतो. “जगाचा अर्धा भाग स्त्री आहे, पण तिच्या हातातील अर्धवट पेटलेला दिवा अजूनही पूर्ण उजेड देत नाही.”

२०११ च्या जनगणनेत १२१ कोटींच्या भारतात ५८.६४ कोटी स्त्रिया होत्या. पण त्यापैकी साक्षर केवळ ३९.६ कोटी. प्रमाण – ६५.४६ टक्के. पुरुषांचे प्रमाण मात्र ८२.१४%. ही दरी फक्त आकड्यांत नाही, तर ती प्रत्येक अपुऱ्या आयुष्यात, प्रत्येक न उमललेल्या स्वप्नात, प्रत्येक दबलेल्या आकांक्षेत उमटते. अजूनही देशभर सुमारे १८ कोटी लोक अंधारात आहेत, अशी शक्यता आहे. ही फक्त संख्या नाही; हा आपल्या सामूहिक प्रवासातील काळा ढग आहे.

महाराष्ट्रातही हेच चित्र. ५.४ कोटी स्त्रियांपैकी साक्षर केवळ ३.५ कोटी. स्त्री साक्षरतेचे प्रमाण ७५.८७% असले तरी १ कोटी १० लाख स्त्रिया अजूनही अक्षरांच्या प्रकाशापासून दूर होत्या. एकूण १ कोटी ६३ लाख असाक्षरांच्या मागे कितीतरी न लिहिलेली जीवनकथालेख आहेत. ही तीच फुले आहेत जी उमलण्याआधीच कोमेजली.

स्वातंत्र्यानंतर भारताने अनेक दीपप्रज्वलने केली – राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, सर्व शिक्षा अभियान, साक्षर भारत अभियान आणि आजचा उल्लास नव भारत साक्षरता कार्यक्रम. या प्रत्येक मोहिमेत ज्ञानाचा ज्योतिहस्त तयार करण्याचा प्रयत्न झाला. महाराष्ट्रातील दहा जिल्ह्यांत साक्षर भारत चालला, कारण तिथे स्त्री असाक्षरता ५०% पेक्षा अधिक होती. पण खरी पहाट उल्लास कार्यक्रमातून दिसू लागली. हा केवळ वाचन-लेखनापुरता नाही, तर डिजिटल साक्षरता, आरोग्य-जागरूकता, आर्थिक स्वावलंबन आणि जीवनकौशल्ये शिकवणारा आहे. तो स्त्रीला केवळ ‘वाचणारी’ बनवत नाही, तर तिला ‘निर्माण करणारी, जगाला दिशा देणारी’ बनवतो.

आकडेही आता आशेची कथा सांगतात. मार्च २०२४ मध्ये ४.२५ लाख जण, तर मार्च २०२५ मध्ये तब्बल ६.६७ लाख जण साक्षर झाले. त्यात ४.८० लाख स्त्रियांचा समावेश आहे. म्हणजेच स्त्रिया स्वतःहून प्रकाशाच्या दिशेने धावत आहेत. अंधारात लपलेल्या डोळ्यांना आता सूर्योदय दिसू लागला आहे.

या प्रवासाचे पायोनियर होते आपल्या समाजसुधारक. महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांनी पहिली मुलींची शाळा उघडली तेव्हा त्यांनी जळत्या मशालीसारखे अज्ञानाच्या रात्रीत प्रवेश केला. सावित्रीबाई म्हणाल्या – “विद्येचे दान हेच खरे दान.” गांधीजींचा विश्वास – “स्त्री शिक्षणाशिवाय समाजाचा उत्थान होऊच शकत नाही.” डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महिलांच्या शिक्षणाचा हक्क संविधानात कोरून ठेवला. महर्षी कर्वे यांनी आपले आयुष्य यासाठी समर्पित केले. या दिव्यांच्या माळेने समाज उजळला, पण अजूनही अर्धी वाट काळोखात आहे.

स्त्रिया का मागे राहिल्या? कारणांची साखळी खोलवर आहे – लिंगभेद, लवकर लग्न, दारिद्र्य, शाळा आणि साधनांची कमतरता, आणि स्त्री शिक्षणाबाबतची उदासीन मानसिकता. ही बेडी फोडल्याशिवाय साक्षरतेचा खरा उत्सव साजरा होणार नाही.

आता आवश्यक आहे ठोस पावले – प्रत्येक मुलीसाठी मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण, कन्या शाळा व वसतिगृहे, शिष्यवृत्ती, ग्रामसभा आणि स्वयंसेवी संस्थांचा सहभाग, डिजिटल शिक्षणाचा विस्तार. ही पावले म्हणजे प्रकाशाच्या दिशेने टाकलेले ठाम पाऊल आहेत.

कारण स्त्री साक्षर झाली की ती केवळ स्वतःचे भविष्य घडवत नाही, तर कुटुंबाची शिल्पकार बनते, मुलांना संस्कार देते, समाजाला न्यायाचा धडा शिकवते. तिच्या हातातील ज्ञानदीप केवळ अंगण उजळवत नाही, तर गाव उजळवतो, राष्ट्र उजळवतो.

मराठी कवितेतही याच जाज्वल्य भावना उमटल्या आहेत –

“दे तिला अक्षरांचे दान,

फुलेल तिचे आयुष्य महान;

जगाच्या पाठीवर उजळेल,

साक्षर स्त्रीचे सुंदर भान.”

१९६६ साली युनेस्कोने ८ सप्टेंबर जागतिक साक्षरता दिन म्हणून जाहीर केला. उद्देश एकच – निरक्षरतेची सावली हटवून ज्ञानाचा सूर्य उगवणे. आजच्या डिजिटल युगात साक्षरतेचे नवे अर्थ निर्माण झाले आहेत. आता ती फक्त वाचन-लेखनापुरती नाही.

पारंपरिक साक्षरता म्हणजे वाचणे-लिहिणे-मोजणे.

कार्यात्मक साक्षरता म्हणजे बँक फॉर्म भरणे, औषधाची पाटी वाचणे.

माहिती साक्षरता म्हणजे माहिती शोधणे आणि सुयोग्य वापर करणे.

डिजिटल साक्षरता म्हणजे संगणक-इंटरनेटचा सुरक्षित वापर.

माध्यम साक्षरता म्हणजे खोटी-खरी बातमी ओळखणे.

आर्थिक साक्षरता म्हणजे पैशाचे नियोजन, गुंतवणूक समजून घेणे.

आरोग्य साक्षरता म्हणजे औषधोपचार योग्य प्रकारे समजून घेणे.

सामाजिक-सांस्कृतिक साक्षरता म्हणजे मतदान करणे, समाजकार्यात सहभागी होणे.

या सर्व पैलूंचा प्रकाश जेव्हा स्त्रीच्या हातातील दीपात मिसळतो, तेव्हा तीच राष्ट्राला खरी ताकद देते.

म्हणून स्त्री साक्षरतेचा प्रश्न हा केवळ शिक्षणाचा नाही, तर समानतेचा, सन्मानाचा आणि अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. स्त्रीला ज्ञान दिले तर ती घराला दिशा देते, समाजाला आधार देते, राष्ट्राला सामर्थ्य देते. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या शाश्वत विकास ध्येयांत “सर्वांसाठी दर्जेदार शिक्षण” याला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे, कारण स्त्री सशक्त झाली की जग सशक्त होते.

आज जागतिक साक्षरता दिनानिमित्त आपण सर्वांनी हात जोडून संकल्प करायला हवा –

“प्रत्येक मुलगी शाळेत, प्रत्येक स्त्री साक्षर,

हा प्रकाशाचा मार्ग, हीच प्रगतीची दिशा.”

 

• राजेश क्षीरसागर, शिक्षण सहसंचालक